دانلود پژوهش: دانلود پروژه رشته معماری درباره بافت ساختمانی در چهار اقلیم ایران – قسمت سوم

زهرا لطفي و نغمه بحراني

متاسفانه در ارتباط با مسايل اقليمي، بسياري از درس هاي معماري و شهرسازي گذشته ما جهت طراحي شهر ها و ساختمان هاي جديد فراموش شده و در فصول گرم، بجز در اطاق هاي بسته و زير كولر هاي برقي، در ساير قسمت هاي اين شهر هاي مدرن، شرايط آسايش براي بشر، فراهم نمي باشد.

شكل 5: ساختمان هاي حياط مركزي، طاق هاي گنبدي و بادگير هاي كوتاه يك طرفه از مشخصات بارز سيماي شهر ميبد در حاشيه دشت كوير در استان يزد می باشد.

 

شكل 6: مقطع عرضي و نماي تابستان نشين خانه بروجردي ها در كاشان در استان اصفهان؛ ساختمان اين خانه در تاريخ 1292 ه.ق. برابر با 1254 ه.ش. به پايان رسيده می باشد.سازمان ميراث فرهنگي كشور

3- فرم بنا

كليات فرم بنا در اين مناطق به قرار ذيل می باشد:

  • كليه بنا ها به صورت كاملاً درون گرا و محصور
  • كليه بنا ها بجز حمام ها داراي حياط مركزي و اغلب آنها داراي زيرزمين، ايوان و بادگير
  • كف ابنيه و خصوصاً حياط، پايين تر از سطح معابر
  • ارتفاع اطاق ها نسبتاً زياد
  • طاق ها غالبا قوسي و گنبدي
  • ديوار ها نسبتاً قطور

همانگونه كه فضا هاي شهري، محصور و پیش روی شرايط نامساعد طبيعي كاملاً محافظت شده اند، ساختمان ها و حياط آنها نيز داراي يك حصار بسته و يك محيط زيست اقليمي كنترل شده مي باشند. اين مطلب در مورد كليه ساختمان هاي در اين مناطق، اعم از تجاري، مذهبي، خدماتي و مسكوني صدق مي كند.

چنانچه ذكر شده، نوسان درجه حرارت در منطقه، بسيار زياد و ميزان رطوبت هوا، كمتر از حد آسايش بشر می باشد. همچنين تابش آفتاب و حرارت آن در تابستان، محيطي گرم و سوزان ايجاد مي كند و باد هاي پر گرد و غبار كويري كه در بسياري از روز هاي سال در جريان می باشد، مخل آسايش مي باشد. لذا، ايجاد يك حياط مركزي در وسط ساختمان و تعبيه حوض آب و احداث باغچه، باعث افزايش رطوبت در فضاي زيستي شده و ديوار هاي خشتي و آجري اي كه به لحاظ تحمل بار سنگين طاق هاي قوسي و گنبدي، با ضخامت نسبتاً زياد ساخته مي شوند، مانند يك خازن حرارتي، نوسان درجه حرارت در طي شبانه روز را كاهش مي دهند. و بالاخره، با قرار دادن كليه بازشو ها رو به فضاي نسبتاً مرطوب و معتدل حياط و مسدود کردن جداره خارجي ساختمان، بجز در ورودي، ارتباط فضاي زيست داخل با فضاي خارج تا حد امكان قطع شده و يك اقليم كوچك و مناسب براي آسايش بشر در اقليم گرم و خشك منطقه احداث شده می باشد.

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

شكل 7: پلان طبقات خانه بروجردي ها با حياط بيروني در محله مير احمد كاشان در استان اصفهان؛ پلان ها در شكل به ترتيب از بالا به پايين پلان همكف، طبقه اول و زيرزمين مي باشد؛ با در نظر داشتن اين پلان ها مشخص می باشد كه قسمت تابستان نشين، زيرزمين و پس از اين دو، قسمت زمستان نشين اهميت و وسعت بيشتري نسبت به ساير قسمت ها دارند.(سازمان ميراث فرهنگي كشور)

در دنباله مطلب ساختمان هاي مسكوني، در ساير فصول از كتاب بررسي اقليمي ابنيه سنتي ايران نوشته وحيد قباديان، ساختمان هاي تجاري، مذهبي و خدماتي مورد مطالعه قرار خواهد گرفت.

1-3- خانه هاي چهارفصل

تطبيق شيوه هاي زندگي با شرايط اقليمي، از خصوصيات بسيار مهم اين نواحي می باشد. نمونه بارز آن را در خانه هاي درونگراي اين مناطق كه به خانه هاي چهار فصل موسوم می باشد مي توان نظاره نمود. اطاق هاي اطراف حياط اين ساختمان ها بنا بر فصل معين سال، مورد بهره گیری قرار مي گيرند. نحوه انجام اين كار بدين طريق می باشد كه در سمت شمالي حياط كه آفتاب مايل زمستان به آن مي تابد و از گرماي بيشتري برخوردار می باشد، قسمت زمستان نشين مي باشد كه به «پناه» معروف می باشد و اغلب فعاليت هاي روزمره اهل خانه در اين سمت ساختمان انجام مي گردد. در تابستان، عكس اين اقدام صورت مي گيرد و اطاق هاي سمت جنوب حياط كه در سايه قرار دارند و خنك تر هستند، محل سكونت افراد خانواده مي باشد. اين قسمت را «نسار» به معني سايه گير و خنك مي گويند و غالباً سرداب يا زيرزمين در اين قسمت مي باشد. در فصول گرم، دماي سرداب به علت اينكه در زير زمين می باشد، از دماي ساير قسمت ها كمتر مي باشد؛ به نحوي كه در خانه بروجردي ها در ساعت 11:30 صبح روز سوم مهر ماه، درجه حرارت هوا در كوچه 36 درجه، در حياط 32 درجه و در سرداب 24 درجه سانتي گراد بوده می باشد (شكل 8(.

شكل 8: مقطع طولي خانه بروجرديها در كاشان؛ به اختلاف ارتفاع قسمت تابستان نشين و زمستان نشين و همچنين اختلاف سطح حياط نسبت به كوچه توجه كنيد. زاويه تابش آفتاب هنگام ظهر در اول تير ماه 79.5 درجه و در اول دي ماه 32.5 درجه می باشد.(سازمان ميراث فرهنگي كشور)

در مواقعي كه دماي هوا بسيار زياد بوده، اهل خانه به سرداب رفته و از هواي خنك تر آن بهره گیری مي كردند. در بعضي از خانه ها كه شاخه هاي مسير قنات از زير آن رد مي شده، از سرداب راهي به قنات جهت دسترسي به آن وجود داشته و گاهي نيز آب قنات از يك طرف وارد حوض كوچكي مي شده و از طرف ديگر آن خارج مي شده كه به محل آن اطاق، حوضخانه مي گفته اند. وجود حوض آب و مجاري ورودي بادگير، باعث افزايش رطوبت و برودت در اين فضا مي شده می باشد.

شكل 9: نماي قسمت زمستان نشين و حياط بيروني خانه بروجردي ها در كاشان در استان اصفهان.

آرش افشار و فرزين راسخي

معمولاً ارتفاع قسمت تابستان نشين در اين خانه ها زياد می باشد (شكل 8) تا هواي گرم به بالا صعود كرده و هواي خنك تر در سطح پايين اطاق، جايگزين گردد. بادگير ها و هواكش ها نيز غالباً در سمت جنوبي ساختمان قرار دارند تا تهويه هوا بهتر صورت گيرد. بادگير هاي هشت طرفه خانه بروجردي ها به اطاق اصلي خانه كه همان تالار در طبقه همكف می باشد و سرداب زير آن در قسمت تابستان نشين، راه دارد و حفره هاي روي گنبد تالار، از سمت جريان باد، عملكرد بادگير و از سمت مخالف آن، عملكرد هواكش را دارند كه خود به آسايش ساكنين خانه در فصول گرم كاشان، كمك موثرتري مي كرده می باشد.

تالار قسمت تابستان نشين خانه هاي سنتي يزد، مانند خانه لاري ها و خانه رسوليان، از سمت رو به حياط، كاملاً باز می باشد و در اين خانه ها، مجراي ورودي بادگير، يا در عقب تالار و يا در سمت دو ضلع مجاور آن قرار دارد.

در كنج ها و قسمت هايي از خانه كه ارتباط مستقيم با حياط ندارد و در نتيجه نور و تهويه در آنجا كم می باشد، آشپزخانه و انبار قرار دارد. سوخت مورد بهره گیری جهت پخت و پز، هيزم و تاپاله (1) ۞ بوده می باشد. جهت تهويه هوا در آشپزخانه، سقف اين فضا غالباً بسيار بلند بوده و يك منفذ دايره اي شكل به قطر حدود نيم متر در بالاي گنبد و يا طاق آشپزخانه قرار داشته می باشد. نور مورد نياز آشپزخانه نيز از همين منفذ يا منفذ هاي سقفي تامين مي شده می باشد.

وجود حوض آب و گياهان در داخل حياط، كمبود رطوبت هوا را جبران مي كند و علاوه بر ايجاد سايه، لطافت هوا را نيز افزايش مي دهد. كليه بازشو ها و ورودي اطاق ها، به حياط و يا به فضاي منتهي به آن باز مي شوند و حياط به عنوان فضاي ارتباطي بين كليه قسمت هاي خانه مي باشد. تقريباً هيچ پنجره اي به بيرون خانه باز نمي گردد و تنها بازشويي كه با بيرون ارتباط دارد، در ورودي می باشد كه از طريق هشتي و دالان نسبتاً بلند به حياط مرتبط مي گردد.

شكل 10: نماي قسمت تابستان نشين خانه بروجردي ها؛ به نسبت سطوح بازشو ها در مقايسه با قسمت زمستان نشين توجه كنيد.(آرش افشار و فرزين راسخي)

در اغلب خانه ها، يك تخت چوبي بزرگ در حياط وجود داشته می باشد. در تابستان، اهل خانه در هنگام عصر و غروب، باغچه ها را آب مي دادند و حياط را آبپاشي مي كردند و فعاليت هاي مختلف، مانند دور هم نشستن، غذا خوردن يا خياطي كردن و كار هاي ديگر، روي اين تخت انجام مي شده می باشد. در اين موقع اهل خانه غالباً، اوقات خود را در حياط و فضاي متعادل و خنك آن سپري مي كردند. در شب هنگام نيز بر روي تخت در حياط مي خوابيدند. البته در بعضي از مواقع در روي پشت بام كه در طي شب و خصوصاً هنگام سحر، خنك تر از ساير قسمت ها می باشد، مي خوابيدند.

سطح حياط خانه بروجردي ها، مانند ساير خانه هاي مشابه، از سطح طبيعي زمين و كوچه، پايين تر می باشد (شكل 8). پايين تر بودن سطح حياط نسبت به كوچه داراي چهار مزيت می باشد:

1- آب قنات و يا نهر كه در جوي هاي همسطح كوچه جاري می باشد، به گونه طبيعي، سوار باغ و باغچه داخل حياط و اگر آب انبار در زيرزمين باشد، سوار مخزن آب مي گردد.

2- از خاك گودبرداري شده، اگر خاك آن در حد نسبتاً خوبي باشد، خشت ساخته و براي احداث ساختمان، بهره گیری مي گردد.

3- با قرار گرفتن بخشي از ساختمان در داخل زمين، تبادل حرارت بين داخل و خارج بنا كاهش مي يابد و نوسان درجه حرارت، كمتر مي گردد.

4- پیش روی نيروي زلزله، پايه هاي ساختمان و در نتيجه كل بنا مقاومت بهتري نشان مي دهد.

عمق بعضي از حياط ها را از حد معمول نيز بيشتر مي گرفتند تا جهت آبياري باغ و باغچه به آب قنات كه از زير حياط رد مي شده، دسترسي پيدا كنند. به اين حياط ها، «گودال باغ» يا «گودال باغچه» مي گفته اند.

شكل 11: نمايي از حياط مركزي و اطاق سه دري خانه شهشهان در اصفهان.

در اينجا بايد متذكر گردید كه وسعت خانه و تعداد حياط هاي آن، بستگي به توان مالي و موقعيت اجتماعي مرد خانه داشته می باشد. خانه افراد تنگدست، به زحمت از چند اطاق و احياناً يك حياط تجاوز مي كرده می باشد؛ در حالي كه خانه اغلب افراد نسبتاً مرفه، شامل دو حياط، يكي، بيروني جهت آقايان، نامحرمان و بعضاً انجام امور شغلي آقاي خانه و حياط ديگر، اندروني كه مخصوص خانم ها و افراد محرم بوده می باشد، مي شده می باشد. خانه امرا و متمولين، بيش از دو حياط داشته و در نهايت، تعداد آنها به شش حياط مي رسيده كه هر كدام داراي عملكرد خاص خود بوده می باشد. چهار حياط ديگر عبارت از حياط اصطبل، خدمه، خواجگان و نارنجستان بودند.

حياط اصطبل معمولاً در نزديكي در ورودي خانه بوده تا پس از انتقال چهارپايان به اصطبل، وارد قسمت هاي ديگر خانه شوند. حياط خدمه چنانچه از اسم آن مشخص می باشد، مختص زندگي خدمتكاران خانه بوده می باشد. حياط خواجگان، مجاور قسمت اندروني خانه احداث مي شده و محل زندگي خواجگان حرمسرا بوده می باشد و بالاخره نارنجستان، يك حياط نسبتاً كوچك و زينتي بوده كه در باغچه آن انواع مركبات مانند نارنج و پرتقال مي كاشتند. در شهر هايي مثل يزد و اصفهان كه هوا سرد می باشد و معدل تعداد روز هاي يخبندان ساليانه به ترتيب 56 و 69 روز مي باشد، در زمستان، در شب هنگام و يا در مواقع يخبندان، روي حياط نارنجستان را مي پوشاندند و بدين ترتيب، همواره از طراوت و زيبايي و تماشاي برگ هاي هميشه سبز آن لذت مي بردند.

در سنوات اخير، جهت حفظ اين ابنيه سنتي، اقداماتي صورت گرفته و تعدادي از آنها مرمت و به عنوان ساختمان اداري و يا آموزشي مورد بهره گیری قرار گرفته می باشد. هرچند اين كار، عملي بسيار مثبت و قابل تقدير می باشد ولي متاسفانه بسياري از خانه هاي سنتي باارزش در حال تخريب به وسيله عوامل جوي و يا بولدزر هاي شهرداري ها مي باشند.

2-3- طاق و گنبد

همانگونه كه قبلاً ذكر گردید، به دليل كمبود چوب در فلات مركزي ايران، جهت پوشش سقف، از خشت و آجر بهره گیری مي شده كه به صورت طاق يا گنبد اين اقدام صورت مي گرفته می باشد. فرق عمده طاق و گنبد در اين می باشد كه طاق مانند يك نيم استوانه می باشد، يعني قوسي كه در مسير يك خط ادامه يافته و گنبد يك نيمكره می باشد؛ بدين معني كه قوس، حول يك نقطه در محيط خود، دوران داده شده می باشد. البته اين يك توصيف كلي می باشد و فرم همه طاق ها و گنبد ها، مطابق تعاريف فوق نمي باشد.

بنا بر تقسيم بندي استاد محمد كريم پيرنيا، چهار نوع طاق قوسي هست كه به اختصار توضيح داده مي گردد: (2)

شكل 12: يك مقبره ايلامي با طاق آهنگ در موزه شوش مربوط به هزازه دوم قبل از ميلاد.

1-2-3- طاق آهنگ

طاق آهنگ مانند يك نيم استوانه می باشد كه با مصالح بنّايي اجرا مي گردد و بر روي دو ديوار باربر و ديوار انتهاي قوس قرار مي گيرد. معروف ترين و بزرگترين طاق از اين نوع، طاق كسري در تيسفون با 30 متر ارتفاع و 25 متر دهانه قوس (3) ۞ می باشد

شكل 13: شبستان غربي مسجد جمعه اصفهان؛ طاق شبستان از نوع چاربخش می باشد.

2-2-3- طاق چهاربخش

هرگاه دو طاق آهنگ، يكديگر را به گونه قايم قطع كنند، از تقاطع آنها، يك طاق چهار بخش تشكيل مي گردد؛ مانند طاق شبستان غربي مسجد جمعه اصفهان (شكل 13).

برای دانلود فایل ورد متن کامل اینجا کلیک کنید

شكل 14: طاق و تويزه در سمت شمالي مسجد النبي يا همان مسجد شاه سابق.

3-2-3- طاق و تويزه

طاق و تويزه مانند يك نيم استوانه آجري يا خشتي می باشد كه دنده هاي قوسي شكلي در داخل طاق، به نام تويزه هست و بار سقف را اين تويزه ها به ديوار زيرين انتقال مي دهند (شكل 14)

شكل 15: طرز اجراي طاق كلنبه در مسجد حضرت علي (ع) در شهر يزد.

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را در شماره بندی انتهای صفحه بخوانید              

4-2-3- طاق كلنبه

جهت اجراي طاق كلنبه (4) ۞، آغاز چهار تويزه همانند شكل 15 بر روي چهار پايه طاق مي زنند و سپس بين تويزه ها را با خشت و آجر پر مي كنند.

بنا بر تقسيم بندي استاد پيرنيا، گنبد نيز از لحاظ فرم به چهار گروه تقسيم مي گردد:

شكل 16: گنبد يك مسجد در بين راه قم به كاشان؛ اگرچه اين گنبد دو پوسته نار با مصالح جديد اجرا شده ولي ايده و طرح آن سنتي می باشد.

5-2-3- گنبد نار

اين نوع گنبد، رايج ترين نوع گنبد در ايران می باشد. فرم اين نوع گنبد، كروي می باشد و پوشش اصلي سقف اكثر مساجد مهم ايران نظير مسجد جمعه، مسجد امام و مسجد الله وردي خان در اصفهان و مسجد جامع يزد و مسجد و مدرسه آقا در كاشان مي باشد. گنبد اين مساجد به صورت دو پوسته می باشد، يعني در واقع دو گنبد بر روي هم اجرا شده می باشد (اشكال 16 و 19).

در گنبد هاي دوپوسته، پوسته زيرين معمولاً باربر و پوسته رويين جهت نماسازي و همچنين مقابله با عوامل جوي می باشد. يكي از دلايل دو پوسته زدن گنبد، به لحاظ در نظر داشتن مقياس ساختمان و مقياس شهر می باشد؛ از آنجاييكه گنبد هاي بزرگ و بلند، نشانه اهميت ساختمان مي باشند و همچنين اين گنبد ها بايد با مقياس شهر تطبيق كنند و ترجيحاً از قسمت هاي مختلف شهر ديده شوند، لذا سعي مي گردد كه گنبد فوقاني را بلند و مرتفع احداث كنند؛ ولي براي اينكه مقياس تالار زير گنبد زياد ناهمگون نباشد و مانند تونلي عمودي به نظر نيايد، پوسته زيرين در ارتفاع كمتري اجرا مي گردد.

دليل ديگر اين كه، از ضخامت گنبد زيرين كه باربر می باشد، هرچه به نوك گنبد نزديك مي گردد كاسته مي گردد تا وزن گنبد، كمتر گردد؛ به همين دليل، روي گنبد به صورت پله اي در مي آيد، مانند گنبد يخچال ها (6) و براي پوشاندن اين ناهمواري، گنبد دوم زده مي گردد.

البته گنبد دو پوسته از لحاظ كاهش تبادل حرارتي بين داخل و خارج بنا، از گنبد يك پوسته، عملكرد بهتري دارد؛ زيرا هواي نسبتاً راكد بين دو پوسته، مانند يك عايق از تبادل حرارت جلوگيري مي كند؛ ولي بايد توجه داشت كه هيچ فضاي حبسي اي در ساختمان نبايد وجود داشته باشد؛ زيرا به علت وجود رطوبت در هوا و معيان رطوبت در شب هنگام و يا مواقع سرد، و تبديل آن به آب، باعث خراب شدن مصالح از داخل اين فضا مي گردد. بنابراين هواي بين دو پوسته هميشه بايد تهويه گردد (شكل 19).

شكل 17: برج قربان مربوط به دوره سلجوقي در همدان؛ اين گنبد از نوع رك و دوازده ترك يا دوازده وجهي می باشد.

6-2-3- گنبد رك

نوع دوم گنبد ها، گنبد رك (7) ۞ می باشد كه به صورت هرمي و يا مخروطي می باشد و غالباً بر روي يك پايه استوانه اي و يا منشوري قرار مي گيرد. معروفترين اين نوع، گنبد قابوس در شهري به همين نام در استان مازندران (8) ۞ می باشد كه آرامگاه شمس المعالي، قابوس بن وشمگير آل زيار می باشد و از بهترين نمونه هاي معماري قرن چهارم هجري قمري محسوب مي گردد. از اين نوع گنبد، جهت مقابر سلاطين و امراي دوره سلجوقي نيز بسيار بهره گیری شده می باشد (شكل 17).

دیدگاهتان را بنویسید